w szkole – dla nauczycieli

Zespół nauczycieli uczących w klasie

Zwykle pracując samodzielnie, nauczyciel posiada ograniczony ogląd powodów, dla których uczeń zachowuje się nieodpowiednio, posiada też ograniczoną do własnych doświadczeń wiedzę o skutecznych i nieskutecznych sposobach pracy z określonym uczniem. Sprawdzonym i skutecznym sposobem przełamywania tych ograniczeń jest organizowanie zespołów, których zadaniem jest poszukiwanie sposobu pracy z uczniem sprawiającym problemy. Często okazuje się, że z uczniem, z którym problemy dyscyplinarne ma jeden nauczyciel, podobne problemy przeżywają też inni pedagodzy. Czasem trudno jest poprosić innych o radę lub pomoc z powodu obawy, że zostaniemy z tego powodu negatywnie ocenieni.

Tymczasem współpraca nauczycieli jednej klasy (lub w innych rozwiązaniach grup samopomocowych) może w znaczący sposób wspomóc poszukiwanie rozwiązań, które można zastosować w klasie. Czasami wobec uczniów mających problemy dyscyplinarne, a zwłaszcza wobec tych, u których podłożem zakłócających zachowań są deficyty rozwojowe (np. ADHD, nadpobudliwość psychoruchowa) praca w zespole nauczycieli powinna stać się kanonem postępowania w szkołach. Zwykle wobec takich uczniów nauczyciel działający w pojedynkę okazuje się bezradny, natomiast w zespole, który wspólnie poszukuje rozwiązań oraz z konsekwencją wprowadza ustalone plany działania, w odpowiedniej perspektywie czasowej, znacznie zwiększają się szanse na odniesienie sukcesu.

Spotkania indywidualne

Indywidualne spotkania z uczniem mogą być ułożone w swoistą hierarchię. W trakcie pierwszych rozmów można wykorzystać metody opierające się na stylu komunikacji sprzyjającej stworzeniu atmosfery wzajemnego zrozumienia i zaufania (aktywne słuchanie, komunikaty ,ja”), co może zostać wsparte przez podjęcie próby rozwiązania problemu, z jakim boryka się uczeń. Aby pomóc mu w logicznym przeanalizowaniu problemu, możemy posłużyć się metodą sześciu kroków rozwiązywania problemu rozwiniętą przez Gordona (1995). Oto one:

1.            Określenie problemu – jest podstawowym krokiem, aby rozwiązać

problem. Zanim nie zostanie on dobrze określony, lepiej nie zaczynać

dyskusji. Zwykle można go określić jako konflikt potrzeb twoich

i ucznia.

2.            Szukanie możliwych rozwiązań – obie strony (nauczyciel i uczeń) mogą

przedstawić propozycje rozwiązania problemu. Nie należy oceniać

i odrzucać rozwiązań, choć te mogą wydawać się nierealne.

3. Ocena rozwiązań – ocenia się po kolei wszystkie rozwiązania, analizując ich mocne i słabe strony

4. Wybór najlepszego rozwiązania – uczestniczące w rozwiązywaniu problemu strony (nauczyciel, uczeń, grupa uczniów) muszą podjąć decyzję co do wyboru rozwiązania, które wspólnie zaakceptują.

5.            Wypracowanie sposobów realizacji przyjętego rozwiązania – polega na

określeniu tego, co, przez kogo (osoby zaangażowane w rozwiązanie

problemu) i kiedy powinno być wykonane, aby rozwiązanie problemu

mogło zakończyć się powodzeniem. Należy również określić czas,

w którym zostanie dokonana ocena skuteczności rozwiązania.

6.            Stwierdzenie jak wybrane rozwiązanie sprawdziło się w praktyce

- spotkanie mające na celu sprawdzenie, jakie skutki przyniosło

zastosowanie wybranego rozwiązania, czy doprowadziło do zniknięcia

problemu lub jakie inne działania powinny być podjęte dla rozwiązania

problemu.

Spotkania indywidualne mogą być rozbudowane o inne strategie pracy z uczniem takie jak ustalanie z nim kontraktu (kontrakt behawioralny), modelowanie zachowań oparte na uczeniu proaktywnym itd.

Działania dyscyplinarne w sferze profesjonalnej SSD

Podejmowanie działań wykorzystujących wiedzę profesjonalną może dotyczyć tak różnych form pracy jak rozmowy indywidualne z uczniem, zawieranie kontraktów, różnych form terapii, zebrań zespołu nauczycieli, spotkań z rodzicami itd. To co łączy te różne rodzaje działań, to wykorzystanie fachowej wiedzy do rozwiązywania problemów związanych z niewłaściwym zachowaniem ucznia. Ze względu na znaczące różnice w zasobach posiadanych przez poszczególne szkoły trudno jest wskazać jeden „właściwy” sposób tworzenia tych oddziaływań. Niżej znajdują się przykłady dwóch rodzajów działań, które mogą być elementem tego obszaru działań szkoły.

Szkolny system dyscyplinarny

Podjęcie jawnych działań dyscyplinarnych może odnosić się do dwóch rodzajów działań opierających się na obszarach: sfery profesjonalnej i sfery działań administracyjno-prawnych. Sfera profesjonalna związana jest z prowadzeniem działań dyscyplinarnych w oparciu o profesjonalną wiedzę psychologiczną i pedagogiczną służącą rozwiązywaniu problemów z zachowaniem uczniów. Prowadzona jest na terenie szkoły lub wspierana przez instytucje posiadające specyficzną wiedzę i obszar działania. Dlatego osobami zaangażowanymi w ten rodzaj działania mogą być psychologowie, pedagodzy i inne osoby zarówno ze szkoły jak i z instytucji wspierających jej pracę (poradnie pedagogiczno-psychologiczne, ośrodki zdrowia psychicznego, kurator sądowy, policja itd.).

Drugi obszar możliwych działań dotyczy sfery administracyjno-prawnej. Podstawą dla tego rodzaju działań są zasady zachowania w szkole oraz normy prawne, których przekroczenie przez ucznia prowadzi do odwołania się do odpowiednich sankcji lub uruchomienia odpowiednich procedur postępowania.

Szkolny system dyscyplinarny (SSD)

Szkolny system dyscyplinarny (szkolna polityka wobec zachowań naruszających dyscyplinę) powinien jasno określać granice właściwych i niewłaściwych zachowań uczniów oraz określać możliwe do podjęcia działania przez nauczyciela. Nabiera to szczególnego znaczenia w klasach starszych szkoły podstawowej i gimnazjum ze względu na większą ilość uczących w poszczególnych klasach. Ograniczony kontakt z poszczególnymi nauczycielami powoduje ograniczoną możliwość ich wpływu na zachowanie uczniów. Szkolny system dyscyplinarny określający granice zachowań pozwala nauczycielom na podejmowanie odpowiednich działań, przekazywany jest również uczniom jasny komunikat dotyczący oczekiwanych zachowań na terenie szkoły (klasa, korytarze, boisko itd.).

Ważne jest, aby szkolny system dyscyplinarny poza określeniem niewłaściwych zachowań zawierał również konsekwencje, które mogą spotkać ucznia w razie złamania obowiązujących w szkole zasad postępowania. Jasno określone konsekwencje, z którymi uczeń jest dobrze zapoznany, dają mu możliwość ich unikania, natomiast, jeśli wystąpi konieczność odwołania się do nich, nauczyciel wie, jakimi środkami dyscyplinarnymi dysponuje. Pozwala to również na uniknięcie oskarżeń o dowolność i uznaniowość w stosowaniu przez nauczycieli konsekwencji.

Miejsce i procedura odizolowania

Miejsce i procedura odizolowania

Nauczyciele i decydenci szkół, którzy zdecydują się na rozbudowanie możliwych do wykorzystania technik odsyłania, powinni zadbać o warunki w jakich różne formy odsyłania są realizowane i o stworzenie ogólnoszkolnej procedury przeprowadzania odizolowania. Dotyczy to w szczególności odizolowywania ucznia od klasy.

W szkole powinna powstać jasna procedura postępowania w sytuacji konieczności odizolowania ucznia. Powinna ona obejmować wymagany sposób postępowania nauczyciela jak i sposób postępowania osób, które opiekują się dzieckiem po opuszczeniu przez niego klasy.

Należy podkreślić, że w polskiej tradycji edukacyjnej w zasadzie nie tworzono specjalnych pomieszczeń przeznaczonych dla uczniów, którym nakazano opuszczenie klasy z powodu niewłaściwego zachowania i w których można by było poprowadzić spokojne rozmowy z tymi uczniami.

Czas wykluczenia

Na skuteczność tego typu kar wpływ ma czas, jaki uczeń pozostaje wykluczony. W przypadku pierwszych wykluczeń powinny być stosowane krótsze odcinki czasowe, a w przypadku następnych, jeśli okaże się to konieczne, należy je wydłużać. W przypadku odesłania do pokoju wykluczeń lub dyrekcji czas ten powinien wahać się między 5 a 20 minut.

Podejmując decyzję o odesłaniu ucznia, należy wziąć pod uwagę czy zastosowanie tej metody wobec konkretnego ucznia nie służy mu jako ucieczka od sytuacji dla niego niemiłej lub awersyjnej. W takim wypadku podjęcie decyzji o odesłaniu może przynieść odwrotne skutki od oczekiwanych (Goldstein, Apter, Harootunian 1988).

Kiedy wykluczenie (izolacja) jest skuteczne

Kiedy wykluczenie (izolacja) jest skuteczne

Jak wcześniej pokazano, stosowanie wykluczenia nie jest jednorodnym sposobem stosowania konsekwencji. Uczeń, wobec którego została zastosowana konsekwencja wykluczenia może pozostać w klasie (np. może być posadzony samotnie w ostatniej ławce) lub być wysłany poza klasę (np. do dyrekcji, psychologa lub pokoju wykluczeń). W przypadku kiedy uczeń zostaje w klasie pod kontrolą nauczyciela, ważne jest, aby nauczyciel kontrolował proces przeżywania kary przez ucznia i w odpowiednim momencie pozwoli mu na powrót do pracy razem z grupą. Pomocne w tym względzie może być przyjrzenie się, jak przebiega cykl przeżywania kary, który został omówiony w poprzednich rozdziałach.

Kiedy stosować odsyłanie

Stosowanie tej formy konsekwencji stosowane jest w zależności od rodzaju zachowań naruszających dyscyplinę w klasie. Tym co łączy wszystkie przypadki, w których nauczyciel może użyć tej metody dyscyplinującej, jest fakt, że poprzednie oddziaływania nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Jeśli na niewłaściwe zachowanie ucznia nauczyciel zareagował, stosując kolejne eskalujące techniki mające na celu powstrzymanie zachowania ucznia naruszającego dyscyplinę, a jego zachowanie pozostaje niezmienione

* uniemożliwia on nauczycielowi prowadzenie zajęć, a uczniom uczenie się

* można zastosować odpowiedni do sytuacji rodzaj odsyłania.

Odizolowanie jest czasami koniecznością. Jeśli uczeń zachowuje się agresywnie, stwarzając swoim zachowaniem zagrożenie dla innych uczniów lub nauczyciela, odesłanie takiego ucznia w celu zapobieżenia niebezpiecznym zachowaniom i pomoc uczniowi w kontrolowaniu swojego zachowania może wymagać odizolowania go od sytuacji, która wywołała przeżywanie przez niego silnych emocji.